Z dniem 13 kwietnia 2026 r. w życie weszły kluczowe przepisy reformujące mechanizmy nadzoru nad prawidłowością wykorzystywania zwolnień lekarskich.
Kto kontroluje i kto podlega sprawdzeniu?
Katalog podmiotów posiadających uprawnienia kontrolne nie uległ zmianie – nadzór mogą sprawować płatnicy składek (wypłacający zasiłki) oraz ZUS. Nowe przepisy jednak jednoznacznie sankcjonują uprawnienia do prowadzenia kontroli na potrzeby wypłaty wynagrodzenia chorobowego, a w przypadku ZUS doprecyzowano, iż ma on prawo do podejmowania działań zarówno z urzędu, jak i na wniosek pracodawców. Nowelizacja usunęła dotychczasowe luki prawne.
Kontroli podlegają po zmianie również osoby, których tytuł do ubezpieczenia chorobowego wygasł, a także te, które nie mogą świadczyć pracy w związku z objęciem kwarantanną, domową izolacją lub decyzjami odpowiednich organów w sprawach zapobiegania chorobom zakaźnym i gruźlicy.
Zakres i cel działań kontrolnych
Wprost uregulowano, iż procedurom kontrolnym podlegają nieobecności, za które przysługuje wynagrodzenie chorobowe, zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne oraz zasiłek opiekuńczy. Zasadniczym celem kontroli jest weryfikacja dwóch kwestii: czy ubezpieczony powstrzymuje się od zarobkowania oraz czy jego działania nie stoją w sprzeczności z celem zwolnienia lekarskiego.
Nowe ustawowe definicje pracy i aktywności
W stanie prawnym sprzed nowelizacji przepisów, pojęcia pracy zarobkowej oraz niewłaściwego wykorzystywania L4 wymagały opierania się przede wszystkim na wyrokach sądowych. Nowe prawo wprowadziło jasne, ustawowe definicje, zgodnie z którymi:
– pracą zarobkową jest każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania, z wyłączeniem czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności; istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy (art. 17 ust. 1a ustawy zasiłkowej),
– aktywnością niezgodną z celem zwolnienia od pracy są wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję, z wyłączeniem zwykłych czynności dnia codziennego lub czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności (art. 17 ust. 1b ustawy zasiłkowej).
Nowela wprost potwierdza to, co od lat wynikało z orzecznictwa:
celem zwolnienia lekarskiego jest leczenie i rekonwalescencja, czyli możliwie szybki powrót do zdolności do pracy.
Za aktywność niezgodną z celem zwolnienia są uznawane wszelkie działania, które:
utrudniają lub wydłużają proces leczenia.
Przykładowo – niedozwolone są m.in.:
- remont mieszkania w czasie L4,
- intensywne treningi, udział w zawodach sportowych,
- typowy wyjazd wakacyjny „dla wypoczynku” (o ile nie ma charakteru leczniczego).
Z kolei dopuszczalne są np.:
- zwykłe czynności dnia codziennego:
zakupy spożywcze, wyjście do apteki, odprowadzenie dziecka do żłobka/przedszkola, krótka wizyta u rodziny, - czynności związane ze zdrowiem:
wizyta u lekarza, badania, zabiegi, rehabilitacja, - spacer w ramach zaleconej rekonwalescencji, o ile lekarz nie zalecił bezwzględnego leżenia,
- incydentalne wyjścia wymuszone okolicznościami (np. odbiór leków w innej miejscowości).
W nowych przepisach wprost zapisano, że zwykłe czynności życia codziennego oraz działania incydentalne wymuszone istotnymi okolicznościami nie są przesłanką do odebrania zasiłku.
Nowelizacja przewiduje, że:
- zasadniczo niezdolność do pracy dotyczy każdego tytułu ubezpieczenia osobno – lekarz może wystawić osobne L4 na każdy z nich.
- jeżeli jednak rodzaj pracy z jednego tytułu może być wykonywany mimo choroby, to na wniosek ubezpieczonego lekarz może w ogóle nie wystawiać zwolnienia dla tego tytułu.
W praktyce wygląda to tak:
- pracownik informuje lekarza, że chce nadal pracować u jednego z pracodawców,
- lekarz ocenia, czy choroba rzeczywiście uniemożliwia tę konkretną pracę,
- jeśli nie – wystawia zwolnienie tylko dla tego zatrudnienia, którego chory nie jest w stanie wykonywać,
- drugi stosunek pracy pozostaje „aktywny” – pracownik może normalnie pracować i pobierać wynagrodzenie za pracę.
Przykłady:
- pracownik magazynu z kontuzją kolana – nie jest w stanie wykonywać pracy wymagającej dźwigania i chodzenia po hali (L4 u pracodawcy A – centrum logistyczne), ale nadal może świadczyć zdalnie usługi grafika komputerowego dla innej firmy (pracuje u pracodawcy B), bo praca ta polega na siedzeniu przy komputerze,
- informatyk z ograniczeniami ortopedycznymi – nie może wykonywać ciężkich prac fizycznych, ale może świadczyć pracę zdalną w zakresie programowania.
Ubezpieczony musi przy tym pamiętać o obowiązku poinformowania pracodawcy, u którego pracuje, o okresie zwolnienia wystawionego z innego tytułu (nie musi ujawniać całego zaświadczenia).
Skutek finansowy: Nowe przepisy umożliwią jednoczesne pobieranie pełnego świadczenia chorobowego z jednego tytułu i 100% wynagrodzenia za pracę z drugiego.
Procedura, miejsce i poszanowanie prywatności
Utrzymano dotychczasową zasadę elastyczności – kontrole powinny odbywać się bez z góry ustalonego harmonogramu, zależnie od bieżących potrzeb, a w sezonach wysokiej absencji chorobowej mogą być odpowiednio intensyfikowane. Zupełną nowością jest ustawowy obowiązek zminimalizowania obciążeń wynikających z kontroli. Inspektorzy są zobligowani do korzystania z proporcjonalnych środków, bezwzględnego poszanowania prywatności ubezpieczonego oraz jego domowników, a także powstrzymywania się od jakichkolwiek działań mogących pogorszyć stan zdrowia lub zakłócić terapię, ograniczając czas wizyty do niezbędnego minimum. Oględziny i kontrole mogą odbywać się nie tylko w miejscu zameldowania, ale też w miejscu tymczasowego pobytu, w firmie chorego, u jego pracodawcy, a nawet w każdej innej lokalizacji, jeśli jest to uzasadnione potrzebami postępowania.
Prawa, obowiązki i formalne procedury
Inspektor rozpoczynający czynności (z urzędu lub na podstawie imiennego upoważnienia) zyskał precyzyjnie określone narzędzia: ma prawo wstępu, legitymowania wyłącznie w celu weryfikacji tożsamości, żądania oraz odbierania informacji od osoby kontrolowanej, jej płatnika składek lub lekarza leczącego oraz wglądu do baz danych ZUS. Jednocześnie kontroler musi okazać upoważnienie i dokument tożsamości, zachować w tajemnicy pozyskane informacje dotyczące prywatności osoby kontrolowanej i poinformować kontrolowanego o przysługujących mu prawach (w tym o możliwości zgłoszenia zastrzeżeń do protokołu kontroli). Po stronie ubezpieczonego leży z kolei obowiązek wpuszczenia kontrolera, udzielenia stosownych wyjaśnień oraz niezbędnych informacji.
Zmiany w dokumentowaniu – protokół z każdej kontroli
Znaczącą zmianą jest nakaz sporządzania dwuegzemplarzowego protokołu po każdej kontroli, bez względu na to, czy wykryto uchybienia, czy nie (wcześniej obowiązek ten dotyczył tylko sytuacji, w których stwierdzone zostały jakieś nieprawidłowości).
Nowela wprowadziła również możliwość aneksowania protokołu kontroli z zachowaniem prawa ubezpieczonego do złożenia do aneksu w terminie 7 dni odrębnych zastrzeżeń. Sam protokół jest formalną podstawą dla ZUS do ewentualnego wszczęcia postępowania odbierającego prawo do świadczeń chorobowych. Z literalnego brzmienia zapisów nowelizacji zdaje się wypływać wniosek, że decyzję w zakresie utraty prawa do zasiłku chorobowego, opiekuńczego i świadczenia rehabilitacyjnego podejmuje ZUS. W poprzednim stanie prawnym przyjęte było, że jeśli płatnik składek będący płatnikiem zasiłków nie miał wątpliwości co do ustaleń kontrolnych, mógł podjąć wspomnianą decyzję we własnym zakresie.
Skutki naruszeń i regulacje przejściowe
Osoba, u której potwierdzone zostanie świadczenie pracy w celach zarobkowych lub dopuszczenie się zachowań sprzecznych z celem zwolnienia lekarskiego, traci prawo do pobierania zasiłku za cały okres orzeczonej niezdolności.
Generalnie sankcja ta pozostała bez zmian, ale precyzyjniejsze są przesłanki do jej stosowania.
Co ważne:
- do postępowań w sprawie ustalania okoliczności, o których mowa w art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej w brzmieniu dotychczasowym (chodzi o wykonywania w okresie orzeczonej niezdolności do pracy zarobkowej lub wykorzystywania zwolnienia od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia), wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, stosuje się przepisy dotychczasowe;
- do postępowań w sprawie przeprowadzania kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień od pracy zgodnie z ich celem oraz formalnej kontroli zaświadczeń lekarskich wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie tej ustawy, stosuje się przepisy dotychczasowe.
